АРТИСТ, РЕЖИССЕР, БАШКЫ…

Основная деятельность
2018-08-30 15:10:20

Б. Щукин аттыг театр уран чүүлүнүң дээди училищезиниң тыва доозукчуларының 40 чылдаанынга
 
Тываның хөгжүм-шии театрының төөгүзүнүң амгы үе-чадазы ооң ады-биле сырый холбаалыг. Ол тыва уран чүүлдүң сайзыралынга болгаш Тыва театрның российжи база делегей театрының деңнелинче үнүп, сурагжыырынга улуг үлүүн киирген, театр деп ыдыктыг өргээге бүгү-ле сагыш-сеткилинден бердинген онзагай кижи. Ол дээрге Тываның национал театрының кол режиссеру, Россияның театр ажылдакчыларының эвилелиниң Тывада салбырының даргазы, Тыва Республиканың Виктор Көк-оол аттыг күрүне шаңналының лауреады, Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың улустуң артизи, Моол Улус Республиканың культуразының хүндүлүг ажылдакчызы, актер, режиссер, драматург, шүлүкчү Алексей Кара-оолович Ооржак-тыр.
 
Кызыл-Мажалык деп ие чери алызындан ооң салым-чолун сцена уран чүүлүнге бараан болур кылдыр чаяап каан турганы-ла ылап, ол Моолга шериг албанын эрттиргеш келгеш, чурттуң найысылалында Е. Б. Вахтангов аттыг академиктиг театрның чанында Б. Щукин аттыг театр уран чүүлүнүң дээди училищезинче өөренип кирген. А 1978 чылда он ажыг хып дээн аныяк оолдар, кыстар эштери-биле Алексей Ооржак төрээн Тывазынга «Театр болгаш кино артизи» деп мергежилдиң кызыл дипломун хойлап алгаш чанып келген.
 
Уран чүүлче бир тускай көрүжү, тос каът хеп кеткен чечен овур-хевирниң алыс иштинде кандыг мөзү-бүдүш чаштып чыдарын чазып номчуптар шынары аныяк артисти режиссер мергежилдиң оруунче ала чайгаар углап эккелген. 1984 чылда Алексей Ооржак Москвада А.В. Луначарский аттыг күрүнениң театр уран чүүлүнүң институдунга (ГИТИС) «Тургузукчу режиссер» деп мергежилдиң дээди курстарын Андрей Гончаров, Татьяна Коптева деп сураглыг профессорларның удуртулгазы-биле дооскан.
 
Режиссернуң чогаадыкчы намдарында онзагай черни ооң бурунгаар бодалдыг аныяк эш-өөрү-биле тургузуп алганы «Күзел» театры ээлеп турар. Алексей Кара-ооловичиниң чогаадыкчы хей-аъдының чалгыны ынчан езулуг четчип, уран чүүлдүң чалымнарынга дидими-биле ужугуп эгелээн. Янзы-бүрү чаа эгелээшкиннерни, шенелделерни «Күзел» театрының ханаларынга кылып чоруй, улаштыр сайзырааш, чүгле Тыва иштинге эвес, а российжи болгаш европейжи деңнелдиг көрүлделерге онза демдегледип, бедик үнелелдерни Ооржакка удурткан аныяк коллектив алган.
 
Тываның Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрын 1992 чылдан уран чүүл талазы-биле удуртуп эгелээш, репертуар чаартылгазынче онза кичээнгейни ол салган. Тыва театрның хоочун шиизи, тыва драматургияның эртинези болур «Хайыраан бот» деп чогаал бир тускай көрүш-биле сценага тургустунуп «Кара биле Седип» деп легенда апарган. А.Ооржак биле Х.Шириин-оолдуң бижээни «Эгил, эжим, эгил!», Э.Мижиттиң бижээни «Кым сен, Сүбедей?», «Күлтегин» дээш оон-даа өске шиилер Тыва театрның чаа үе-чадазын эгелеп, ону делегей чергелиг алдаржыткан. Алексей Кара-ооловичиниң тургусканы ук шиилер «Туганлык», «Науруз», «Алдын маска», «Алдын Витязь» дээн ышкаш делегей чергелиг театр фестивальдарының лауреаттары болган. Чогаадыкчы кижиге ол дээрге уран чүүлчү шыпшыктарның меңгилиг баштарынга четкени ол-дур.
 
Б. Щукин аттыг театр уран чүүлүнүң училищезинче дээди эртем чедип алганындан бээр дөртен чыл эрткенде, Алексей Ооржактың чогаадыкчы аптаразын ажыдып көргеш, улуг эртем-шинчилел ажылы-даа бижип болур дээрзинге бистиң театрның ажылдакчылары шынзыккан. Ооң тургусканы дөртен ажыг шиилери, драма болгаш кинога ойнаан чээрби ажыг рольдары, орус классиктерниң чогаалдарының тыва дылче очулгалары база бодунуң бижээни шиилери, шүлүктери болгаш санап четтинмес сценарийлери тыва уран чүүлдүң төөгүзүнүң шинчилекчилеринге байлак үүже болур. Оон аңгыда режиссернуң дугайында бижээн янзы-бүрү материалдарны чыып тургузар чүве болза, улуг хемчээлдиг ном болур дээрзинге чигзиниг турбас.
 
Херелденген хүннүң арнын
 
Хенертен кээп кара булут дуглап алгаш,
 
Кызаңнаажын кымчыланып, көскеттинип,
 
Кырывысче суггур чаъзын саара берди.
 
Ол-даа канчаар…
 
Чараш-чалыы чоргаар уруг
 
Чарлыышкынның сөзүн сөглээш чоруй барды.
 
Чаагым куду агып баткан карак чажын
 
Частыг боорга, эрткен улус эскербеди.
 
Ол-ла эки.
 
Поэзия чечен чогаалда эң-не оккур, эң-не чидиг, эң-не дээштиг, эң-не кайгамчык жанрларның бирээзи болгай. Шак мындыг сеткилди доюлдуруп, сагышты куюмналдырыптар одуругларны кайы-даа шүлүкчү эвес, а режиссер Алексей Ооржак бижээн болган. Шүлүктүң уран-чечени, овур-хевирлии, тургузуу ооң авторун шүлүкчү деп дидими-биле адап болур арганы биске берип турар.
 
Амгы үеде Алексей Кара-оолович уран сөстү, чечен бодалды болгаш овур-хевирни шинчилевишаан. Көжеге ажыттынарындан эгелээш, көжеге хагдынарынга чедир шиилерниң бүгү базымнарын, шимчээшкиннерин, утка-шынарын бодап, тургузуп, хемчээп, шыгаап, «чазанмышаан».
 
Кайы-бир чогаалдың чаңчылчаан интерпретациязын бир янзы тайылбырлап, ооң мурнунда номчукчунуң азы көрүкчүнүң орта эскербейн чораан чүүлдерин онзагайлап өңней каапкаш, шииниң аян-хөөнүн чүрекке улам чоок кылдыр ырладыптары Алексей Ооржактың режиссержу холунуң үжүү дээрзин театр шинчилекчилери шагда-ла демдеглеп, бедии-биле үнелээн. Шекспирниң «Лир хаан» деп шиизин чижекке алырга, режиссернуң билдилиг холдарынга ук чогаал карак четпес улуг ховунуң сырын-хадының сыгыды сиңген эпиктиг тоожу болу берген.
 
Ажык-кончаа, акша-төгерик, өнчү, орулга дээш оралдашкан элдеп солун аажы-чаңны каткы-хөг-биле согажалаан «Ханума» деп комедиядан Алексей Кара-оолович аас-кежиктиң проблемазын, чааскаанзырал темазын чазып номчааш, тыва сценага лириктиг комедия кылдыр тургускан. Ук шииниң жанры харын-даа драмаже чая база бээр шынарлар бар дээрзин кичээнгейлиг көрүкчүлер эскергеш, бижип-даа турган.
 
«Чонувустуң сагыш-сеткили, хей-аъды дээш ажылдаар ужурлуг бис» деп бүгү коллективке кол режиссер үргүлчү чагаан турар, а шии кылдыр тургузар материалының шилилгезинге кончуг кичээнгейлиг. Ону дүвүредип чоруур айтырыгларның бирээзинге улуг болгаш аныяк салгалдарның аразында харылзаа хамааржыр. Б.Васильевтиң тоожузунга үндезилеп «Кымныы силер?..» деп драманы тургускаш, шииде ниитилел амыдыралының дыка хөй нарын айтырыгларын көдүрген. База ол ышкаш айтырыгларны салгаш, көрүкчүнүң бодунуң шиитпиринге арттырган.
 
Сагыш-сеткилдиң чалгыннары, ооң шимчедикчи күжү - күзелдер деп бодалын хоочун режиссер «Ал-кызыл парустар» деп шиизинге боттандырган. Сураглыг чогаалчы А.Гринниң «Алые паруса» деп чогаалынга үндезилээн П.Морозовтуң «Ассоль» деп шиизин Алексей Кара-оолович шилип алгаш, Тыва театрның сценазынга далайны чалгыдып, даң хаяазының чиңгир кызыл өңү дег парустарлыг корабльди эжиндирипкен.
 
«Ал-кызыл парустар» деп хөгжүмнүг шиини режиссер улуг чуртталганың эжиин ажып кирер деп турар чалыы доозукчуларга болгаш өске-даа бүгү кижилерге белек кылдыр сөңнээн. «Кижи бүрүзү чашкы назынындан улуг чуртталганың шапкын хеминче эжиндирип кирер болгай, ынчангаш шиини чүгле бо чылын өөредилге чери доозуп турар чалыы салгалга эвес, а шупту улуг-биче чонга тураскаадып болур» деп Алексей Кара-оолович рольдар хуваап турар үеде тайылбырлап турган.
 
А.Ооржактың режиссуразының база бир күштүг талазы – артыкы планны мурнуку планны ажыр бирги планче үндүрүп эккээри. Чижээ, Улустуң чогаалчызы Э. Мижиттиң бижээни «Көк дээрниң оглу» деп шииде Виктор Көк-оол биле Иван Исполнев сценаның беттинде, бирги планда чугаалажып турар. Оларның артында, сцена ханызында артистер дыштанып, рольдарын сайгарып, каттыржып турар. Кажан Исполнев Көк-оолга «Сергей Пюрбю хоругдаттырган» деп чугаалаарга, дуу артыкы планга турган кижилер ол коргунчуг медээден хая көрнүп кээрге, беттинде, бирги планда турар персонаж ол черинге турза-даа, кол кичээнгейден уштунуп, ийиги планче шилчий бээр. А көрүкчүнүң кол кичээнгейи артында маадырларже, оларның арын-шырайында дүвүрээзинче болгаш коргунчуг сөстерден шимчеш дивейн көжүй бээринче угланы бээр.
 
Алексей Кара-ооловичиниң артистер-биле ажылын хайгаарап, шинчилеп келгеш, ол чүгле режиссер эвес, а режиссер башкы кижи-дир деп чүүлдү демдеглексээн ийик бис. Тыва театрның бөгүнгү артистери барык шупту ооң өөреникчилери дизе черле чазыг болбас. Чурттуң янзы-бүрү театр талазы-биле дээди өөредилге черлерин доозуп алгаш келген аныяк артистер Алексей Кара-ооловичиниң школазын албан эртип, артисчи демир-үжүүн улам чидидип ап чоруурлар. Сактырга-ла режиссер артистер-биле ээлчеглиг шии салып, ону белеткеп турар ышкаш, а херек кырында таптыг эскерип көөр чүве болза, ук репетициялар роль-биле, сөзүглел-биле канчаар ажылдаарының, тыва, орус сцена чугаазының болгаш актержу уран арганың кичээлдери болур.
 

Партнеру-биле канчаар ажылдаарын, ооң сөстеринге, кылдыныгларынга кандыг эскериг, харыы бээрин кончуг чугулалап, персонажтың чүге ындыг сөстерни чугаалай бергенин, база кандыг харыы төрүттүнүп келир ужурлуун артистерге тайылбырлап, езулуг башкылай бээри барык-ла үргүлчү. Артистиң мурнунга чиге болгаш тодаргай сорулганы салып бергеш, оюнга импровизация албан турарын ол негээр. Режиссер-биле хөй чылдарда кады ажылдаан дуржулгалыг артистер Алексей Кара-ооловичиниң чүнү чугаалаксаанын азы олардан кандыг оюн манап турарын чаңгыс сөстен-не билип каарлар.
 
Театрның өске тургузукчу режиссерларынга ооң арга-сүмези, углап-баштап чоруур башкарылгазы онза үнелиг. Марина Идам, Леонид Кан-оол, Сюзанна Ооржак болгаш режиссер эртемин чедип алган артистер Анзат Куулар, Сайдаш Монгуш олар база Алексей Кара-ооловичиниң школазын эрткеннер.
 
Аныяк каадырлар-биле, эң ылаңгыя аныяк артистер-биле, ажылдап турарын хайгаарап чорааш, дараазында театр артизи болур дээн күзелдиг аныяктарны өске институттарга белеткеп турбайн, Алексей Кара-оолович боду өөредип ап болур кижи ышкажыл дээн бодалдар бисти бо-ла тегерип кээр. Шаанда Кызылдың уран чүүл училищезиниң базазынга «драма артизи» деп мергежилге аныяктарны өөредип ап турган болгай. Бис бодаарывыска, ол дуржулганы катаптап болур арга бар, чүгле ол дугайында культура яамызы болгаш Кызылдың уран чүүл колледжиниң баштаар чери чүү деп бодаар чүве ийик…
 
Шак-ла мындыг чогаадыкчы делегей көрүүшкүннүг, хөй талалыг сонуургалдарлыг, билиг-мергежили эгээртинмес кижи – Алексей Ооржак ол-дур. Артист, режиссер, удуртукчу, башкы, шүлүкчү, очулдурукчу, драматург, сценарист… Ол төрээн чонунуң сагыш-сеткили дээш ажылдап, чүректерни чечен сөс, уран чүүл-биле эмнеп-домнап, хей-аът киирип чоруур Кижи.
 
Эрик НОРБУ, Тыва национал театрның чогаал кезээниң эргелекчизи.
 
 
Назад к списку

Поделиться в социальных сетях:

Просмотров: 46

Баннеры

ЕПГУ

Мы в Контакте

Опрос

Схема проезда

Счетчик Спутник

Википедия

ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ для размещения информации о государственных (муниципальных) учреждениях