Александр Салчак: «Уран чүүл – мээң чуртталгам»

Основная деятельность
2018-09-05 13:03:04
Тыва театрның төөгүзүнде чүгле амгы үениң эвес, эрткен база келир үениң бир онза салым-чаяанныг артистериниң бирээзи – Александр Халарбааевич Салчак. Ооң ѳг-бүлезиниң төөгүзүн коптарар болза, езулуг ыраажылар, дарганнар, бурун шагның тыва кижилериниң бүдүжү тода чуруттунуп келир. Чүгле эр кижи сыгыртыр, каргыраалаар, хѳѳмейлээр эвес, а херээжен кижилер база сыгыртып, каргырааны салып чораанын Александр Салчактың авазы Салчак Манзырыкчы Мургуртеевна бадыткап чораан.
 
Ол тайгаларынга чаңгыландыр сыгыдын салып, сеткилиниң хѳѳнүнден үндүр, аажок чараш ырлаар турган. Ынчалза-даа шак ол ѳйде херээжен кижилерниң сыгыртырын, каргыраалаарын, хѳѳмейлээрин хоруп, чѳпшээревейн турганының уржуундан, ол сыгыт, каргыраазын соксаткан. Ындыг-даа бол, ооң чугаазы тоол-домакта маадырлар дег чечен-мерген, сѳскүр болгаш тыва улустуң үлегер домактарын үргүлчү эш-ѳѳрү-биле, ѳг-бүлези-биле чугаалашканда, бо-ла ажыглаар чораан. Харын-даа ажы-тѳлүн сургап-чагыырда, «Бак кижиниң чоруу – баарда, кээрде дѳрт» деп сѳглеп, база оон-даа ѳске чидиг, дээштиг, ѳттүр сѳглээн үлегер домактарны ажыглап сургап чораан. Эрткен-барган таварылгаларны хѳѳрээнде, чугааланып турган кижилериниң үннерин шуут-ла кара олчаан кылдыр ѳттүнүп чугаалаптар турган. Кайы-бир театрның шии артизи-ле…
 
Александр Халарбааевичтиң адазы Салчак Халарбаа Албысович база чонунуң сеткил-сагыжын ѳѳртүп, хей-аъдын кѳдүрүп, хѳгжүмнүг-байырларга, концертерге бо-ла киржип ырлаар чораан. Оон аңгыда, даайы Тываның культураның алдарлыг ажылдакчызы Салчак Александр Мургуртеевич игилге, хомуска (чоннуң хѳгжүм херекселдеринге) хѳлчок ойнаар кижи. Ол чүгле ойнаарындан аңгыда, «алдын» холдуг шевер, хомусту-даа, игилди-даа бодунуң холундан чазап кылып алыр турган. Александр Халарбааевич ада-иезиниң ырлаарын, сыгыртырын, каргылаалаарын дыңнаан, даайының чазаныр, ойнаарын кѳрген болгаш бо-ла бүгү салым-чаяалгага, уран чүүлге чоорту сундуга бергени ол.
 
Ада-иезиниң салым-чаяанының салгакчызы, аас-кежии болуп, Александр Халарбааевич чырык черге 1949 чылдың июнь 26-да Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг ( Кѳп-Сѳѳк) сумузунга тѳрүттүнген. Додугуп ѳскеш, Кызыл-Дагның 8 чыл школазын дооскаш, хоорайның 35 дугаарлыг Профтех училищезинге (ГПТУ-4) «Электромонтажник» салбырын 1970 чылда дооскан. Ол эртеминиң аайы-биле кезек ажылдап чораан.
 
Кажан ол Кызылдың уран чүүл училищезинге кирип алгаш, доозарынга чедир чартык чыл арткан турда, Москва хоорайдан Б. Щукин аттыг училищеден комиссия келгеш, сургуулдарны шилип, 3 адаанныг мѳѳрей эрттире берген. Александр Халарбааевич 1 дугаар мѳѳрейни чиик-адак эрткеш, дораан-на 3 дугаар мѳѳрейже шилчээн. 1973 чылда Москваның Б. Щукин аттыг дээди театр училищезинче киргеш, 1978 чылда дооскан. Оон бээр, 1978 чылдан эгелеп, Тываның В. Кѳк-оол аттыг хѳгжүм-шии театрынга ажылдап эгелээни ол.
 
Студент чылдарында Фридрих Шиллерниң «Ынакшыл болгаш кара сагыш» деп шиизинде Президентиниң ролюн, Исидор Штоктуң «Азалыг дээрбе» деп шиизинде Кезимелчини, Эжен Лябиштиң «Терезин шляпазында» деп хүннээчел ашакты, башкир чогаалчы Мустай Каримниң «Ай туттурган дүне» деп шиизинде Расхулбейниң ролюн чедиишкинниг ойнаан.
 
Тыва сценага бир дугаар С. К. Токаның «Дѳңгүр-оол» деп шиизинге Дѳңгүр-оол болуп, В. Ш. Кѳк-оолдуң «Хайыраан бот» деп шиизинге Хам-оолдуң овур-хевирин ойнаан. Амгы үеге чедир 40 хире шиилерге ойнаан. Оларның аразында чонга эң билдингир рольдары В. Шекспирниң «Лир Хаан» деп трагедиязында Лир Хаанның (2006 чылда Лир Хаанның ролью дээш «Алдын маска» деп фестивальдың шаңналын алган), А. Островский ниң «Орулгалыг албан-дужаал» деп чогаалында Вишневскийни, Э. Мижиттиң «Култегин» деп төөгүлүг драмазында Тону-Кѳктү, Джарчыуудайны дээш оон-даа хѳй солун рольдарны ойнаан. База театрның «Күзел» деп аныяк артистер студиязының кежигүнү болуп 1991-1994 чылдарда ажылдап чораан.
 
Амгы үеде Салчак Александр Халарбааевич Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың улустуң артизи деп дээди, хүндүлүг аттарны эдилеп чоруур. Театрның бөгүнгү репертуарында Алексей Ооржактың «Челээш биле Идегел» деп шиизинде Челээш-Хамны, «Кымныы силер?..» деп шииде Багорычының рольдарын ойнап, янзы-бүрү концерттерде, оюн-тоглаада киржип, ажылдап чоруур. Ол чүгле театрның ажыл-ижинге улуг ынакшыл-биле киржип чоруур эвес, а бодунуң чуртталгазында аас-кежиктиг, ѳѳрүшкүлүг, чиик-адак чоруур кижи.
 
«Бичии тургаш-ла, черле уран чүүлге ынак турган мен. Школага фестивальдар, хѳгжүм-байырлыг концерттер боорга-ла, албан киржир турдум. Ада-иемниң, даайымның ачызында уран чүүлге хандыкшып, сонуургак, ынак апарган мен. Уран чүүл – мээң чуртталгам» деп, Александр Халарбааевич чугаалап чоруур.
 
Кежик Конзай, Тыва национал театрның чогаал кезээниң редактору
Назад к списку

Поделиться в социальных сетях:

Просмотров: 15

Баннеры

ЕПГУ

Мы в Контакте

Опрос

Схема проезда

Счетчик Спутник

Википедия

ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ для размещения информации о государственных (муниципальных) учреждениях