ТАНА ХӨВЕҢ-ООЛ: БУРГАНЫМГА, ЧОНУМГА МӨГЕЕР МЕН

Основная деятельность
2019-05-14 08:30:55

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

БУРГАНЫМГА, ЧОНУМГА МӨГЕЕР МЕН

Артистин анкетазы:
 
Ады: Тана Эреса-ооловна Ховен-оол (Дулуш)
 
Төрүттүнген чери: Чадаананың Кызыл-Чыраа (Госстанция)
 
Торүттүнген хүнү:1986 чылдың декабрь 12
 
Дооскан эртеми: Чөөн-Сибирниң культура болгаш уран-чүүл күрүне академиязының театр салбырының доозукчузу
 
Ажылы: Тываның Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының артизи
 
Бо узун чаштыг, чараш актрисаны сцена кырынга көөрге, иштинден чырып турар ышкаш, оожум-топтуг бүдүжү кандыг-даа маадырны ойнап турда көстү бээр. Ынчангаш-ла боор, Тана Хөвен-оолдуң: «Оолдарзыг турган мен. Аът мунуп алгаш, бейсболка-бөргүмнү дедир кеткеш, алгырып-алгырып шавар, хой кадарып чорааш, «Кадарарга хоюм чараш…» дээш ырлаар турган мен. Мал-маган аразынга өскен, көдээ кижи мен» — деп чугаазын элдепсинген мен. Бо аныяк артистиң көрүкчүге билдинмес, көрүкчүлерниң танывазы өске талазы бар деп чүвени билдим. Ынчангаш бөгүн силерге Тываның Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының артизи Тана Хөвен-оолду таныштыраал.
 
- Тана, хой кадарып чорааш, канчап Тываның эң кол сценазынга чедип келгениңер ол?
 
- Чуртталгам ынчаар боду-ла болдуна берген. Ада-иемниң кайызының-даа ажыл-ижи уран чүүл-биле холбашпаан. Ынчалза-даа ырлаар салым-чаяаным ачамдан, а шүлүк чугаалаксаар, поэзияга ынакшылым авамдан келген. Мээң артист болганым – башкыларымның дузазы. Чадаананың 2 дугаар школазын дооскан мен. Башкыларым мени «Хамнаарак» деп мөөрейге киириштирер турган. Ынчангаш школа соонда, 2004 чылда, Кызылдың уран-чүүл училищезинче «Улустуң ыры» салбырынче дужаап кирип алган мен. Өөренип турган чылдарывыста Сергей Бадырааның хөгжүм драмазынга Агананың ролюн ойнапкаш, театрны, артист ажылды сонуургай берген мен.
 
Ол үеде хөгжүм-шии театры чаа актёрлар өөредип чорудар дээш, шилилде ажылы чорудуп турган. Дыка сүрээдеп бар чыткан мен. Бир көөрүмге, чаңгыскурсчум Аржаана Куулар (ам болза Стал-оол) кылаштап чор. Ийилээ көгүтчүп алгаш, чеде берген бис. Мен Аржаананы чааскаан баарындан корткаш, эдертип алганым шын. Ынчалдыр-ла шылгалдаларны эрте берген бис.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
- Театр артизи кылдыр өөренип алыры белен эвес болгай. Улан- Удэге чеде бээриңерге, «Хей-ле бээр келдим» деп бодал турган бе?
 
- Ийе, дыка берге турган. Ынчалза-даа бир секунда иштинде безин ындыг бодал баштарывыска кирбээн. Шупту сонуургалдыг келген турган бис. Иштики сагыш-сеткилиңни янзы-бүрү овурларны ойнаар дээш өскертир ужурлуг сен. Актёр кижи бо роль кандыгыл деп чүвени сайгарар ужурлуг. Башкыларывыс мынчаар өөредип турган: кыдырааштың арнын ийи чарып алгаш, бир талазынга ойнап турар маадырыңның даштыкы овур-хевирин бижиир, өске талазынга иштики делегейин шинчилеп бижиир сен. Чүгле ооң соонда ол маадырны бодуңну ышкаш билир апаргаш, ынчан ойнап болур сен.
 
- Силерниң курузуңардан элээн кижи кызыл дипломнуг дооскан деп билир мен.
 
- Ийе. Аржаана, Вера, Айзана Байкара, мен - кызыл дипломнарлыг дооскан бис.
 
- Кызыл диплом дээрге дыка улуг харыысалга болгай. Ону ажылдап келгеш, эге дээрезинде канчаар бадыткап турдуңар?
 
- Дипломнуң өңү мында кандыг-даа хамаарылга чок. Актёр дээрге театрга ынакшый берген кижи-дир. Дипломум өңүн бадыткаайн дээрге шын эвес апаар. Кызыл дипломнуг доозар деп сорулга биске турбаан. Сөөлгү күрүне шылгалдаларының үезинде башкыларывыс биске: «Тана, Аржаана, силер күрүне шылгалдазын «беш» деп демдекке дужааптар болзуңарза, кызыл дипломнарлыг болур-дур силер» — дивээн болза, ону херекке-даа албайн турган бис. Ынчан харын кызып, сөөлгү шылгалдага белеткенген бис. Ачамның бүдүн пенсиязын чорудуп тургаш, мени өөредип алганнар. Ада-иевиске белээвис кылдыр кызыл өңнүг дипломнарлыг чанып келгенивис ол.
 
Авам мени амга чедир деткип чоруур. Мени артист болзун дээш Чадаанадан Кызылче көжүп келген кижи. Ам мээң ийи ажы-төлүмнү өстүржүп чоруур. Оон бир кол деткикчим – өөм ээзи Чингис Юрьевич. Артист кижини өг-бүлези деткивес болза, ажылы-даа чогувас, депшилге-даа чок болур. Ынчангаш авамга, уругларым ачазынга черге чедир мөгеер мен.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
- Бир дугаар улуг ролюңар?
 
- Тываже бис доозукчу шиилерлиг келген бис. Лев Толстойнуң чогаалынга үндезилеттинген «Власть тьмы» деп шииге Матрёнаның ролюн, «Сен дээрге мен» деп шииге - Буура-Баштыгның уруун ойнаан мен. Ооң соонда бир дугаар ойнаан овурум – «Күскежиктиң Австралияже аян-чоруу» («Путешествие мышонка в Австралию») деп шииде Күскежиктиң ролю. Ол рольду алганым база солун төөгүлүг. Шиини чаа эгелеп турар үеде мен уругларым өстүрүп, декретке олурган мен. Күскежиктиң ролюн өске актриса ойнаар тургаш, хенертен аарый берген. Бир хүн ажылдап үнүп келир дээш, документилерим дужаап, театрже үр үениң соонда бир дугаар келген мен. Бо-ла Аржаана чаңгыс курсчум мени кый деп тур: «Дүрген! Сен рольдуг кижи-дир сен!» — деп халып келди. Ынчалдыр, бодум безин билбейн, бир дугаар рольга чединген мен.
 
- Бир дугаар ролюңар соонда каш овур-хевирни сцена кырынга «кедип» четтигиптиңер?
 
- Ону санаваан мен. Роль санап чорбас мен.
 
- Артист кижи бүрүзү амплуалыг болур. Режиссёрлар силерни кандыг овур-хевирге тааржыр кылдыр көөр?
 
- Улан-Удэге башкыларым мени иштики делегейи онза-солун, быжыг туруштуг база ол ышкаш каттырынчыг маадырлар ойнаар актриса кылдыр көөр турган.
 
- Ол овурга силер бодуңар тааржыр силер бе? Азы көңгүс өске маадырларны ойнаксап чоруур силер бе?
 
- Режиссёрлар кандыг-даа рольду дагзып калырга, мен шын сеткилим-биле эки ойнаар дээш кызар мен. Роль бээрге, кижи ону холуп турбас, амыраар сен! Актёр кижи бүрүзүнүң күзели – аңгы-аңгы маадырлар ойнаары.
 
Чоокта театрга «Ойнаксанчыг рольдарым» деп актёрлар аразынга мөөрей болуп эрткен. Аңаа силер Саяна Сат-биле Ондар Сеглеңмейниң «Тын дээш демисел» деп тоожузундан үзүндүнү көргүстүңер. Бо чогаалдың адындан безин ооң кол ужур-утказы билдинип турар. Амыр эвес, күштүг чогаал.
 
- Бо үзүндүнү ойнаарынга, мөөрейге киржиримде улуг дузаны Саяна Дүгер-ооловна каткан. Кады ойнап турар кижиден дыка хөй чүве хамааржыр. Аныяк кижи болгаш, бодумга бүзүревейн турган үелерим база турган. Чүрээм атпаңайнып, дүвүреп халып турган мен.
 
Улуг артистеривистен Надежда Кууларовна Наксыл, Олег Бадыевич Саттан сүме ап тургаш, шыдапканым ол деп бодаар мен. Чижээ, Олег Бадыевич адыгның холу ол хире улуг болур деп чүвени айтып берген. А мен адыгның холун билир эвес мен. Дириг адыг көрбээн мен. Ынчангаш эгезинде шын эвес кылып турган мен. Оларга черге чедир мөгеер мен. Шынап-ла, тын дээш демисел деп чүвени олар меңээ өөреткен.
 
- Мөөрей эрте бээрге көрүкчү бүрүзү эмиг-төш көргүскенин чугаалажып шаг болган. Силер тыва чоннуң менталитедин – национал мөзү-бүдүжүн билир болгай силер. Канчап диттигиптиңер?
 
- Ийе, бис Саяна Дүгер-ооловна-биле ону дыка эки билип турган бис. Репетициялар үезинде канчаар-даа кылып шенеп турган бис. Хая көрнүп алгаш, кыдыы-биле олуруп алгаш, көзүлбес кылдыр куду бадып-даа алгаш кылып турган бис. Шынсыг эвес болган. Оон шаараш, өттүр көстүп турар пөс-биле дуглап алгаш шенеп турдувус. База шынсыг эвес. Сцена кырынга шын эвес чүвени көргүзүп болбас. Актёр кижи ойнап турар чүүлүнге боду бүзүревес болза, көрүкчүлерни бүзүредип шыдавас. Орустаар болза, «Я в предлагаемых обстоятельствах. Вера в предлагаемые обстоятельства» деп академияга башкыларывыстың өөредип турган темазы-дыр. Бир дугаар курс. Ынчангаш пөс шын эвес апарган. Адыг кортпас турган. Оон Саяна Дүгер-ооловна-биле дугурушкаш, көргүзер апарган бис. Ужурлуг болза ийи эмиин ажыдар турган. Улгады берген өгбелеривистиң чугаазындан алыр болза, берзенипкеш, адыгны коргудар турган. Ону биске Галина Максимовна Мунзук ачазының чугаалап турганындан айтып берген. А бис тыва менталитетти бодааш, чажырттынып, чүгле чаңгыс талазын көргүскенивис ол. Ынчанмаан болзувусса, дириг артпаан бис. Адыг бисти чипкен! Ынчан биске кол чуве тын дээш демисел турган. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

- Көрүкчүлер залынга ол үеде чон каттыржып шаг болган-даа болза, «Тын дээш демисел» драма жанрлыг тоожу деп болур. Силерни каттырынчыг чүүлдер ойнаар актриса деп көрүп турза-даа, драманы база сонуургап турар-дыр силер.
 
- Драманы мен «Кара биле Седип», «Дуруяалар», «Камгалакчы Каң-Болат кыс» деп шиилерге ойнаан мен. Алексей Кара-оолович Ооржак, Марина Каадыр-ооловна Идам ук шиилерге кол рольдарны меңээ дагзып турган улус чүве. Караны ойнаарымга, берге болган. Ол дээрге Кара ышкажыл! Чугаа чокка-ла билдингир. Ынчалза-даа чаңгыс курсчум Айдыс Даржай-биле эки ойнаан бис деп түңнелге келген мен.
 
- Режиссёрлар силерни чүгле каткы-хөг талазы-биле эвес, а драма актрисазы кылдыр база көрүп турар ышкажыл? А силерниң күзелиңер кандыг? «Кара биле Седипке» Караның ролюн ойнаан-дыр силер, а «Хайыраан ботка» кол рольду ойнаксаар силер бе?
 
- Шын сеткилим-биле бе?
 
- Ийе.
 
- Шуптузун ойнаксаар мен. Бодумга ам-да касканнаныксаар мен. А «Хайыраан ботка» Караның ролюн актриса кижи бүрүзү ойнаксаар. Ол режиссёрдан хамааржыр. А менден айтырар чүве болза, Анна Каренина, Жанна Д,аркты сонуургаар мен. Ону силерге бир дугаар чугаалап тур мен (ыядып хүлүмзүрүп олурар).
 
- Күштүг, онза байлак сеткилдиг рольдарны ойнаксап чоруур-дур силер. А ол маадырларны кандыг дыл кырынга ойнаксаар силер?
 
- Бисти орус дылга өөредип турган. А мында келгеш, колдуунда тыва шиилерни ойнап турар бис. Ынчангаш кандыг-даа дылга ойнаксаар мен.
 
- Кижи ажылынга ынак-даа бол, бир-ле чүүлдү чаартыксап азы оон-даа эки кылыксап чоруур болур чүве. Тыва театрның ажылынга кандыг чаартылгаларны күзээр силер?
 
- Тываның национал хөгжүм-шии театрынга пластиктиг шии тургускан болза деп бодалдыг мен. Ол дээрге чугаа чок, чүгле актёрларның шимчээшкиннерин таварыштыр көргүскен шии болур. Улан-Удэге өөренип турувуста, башкывыс Евгения Викторовна Герасимова Набоковтуң «Шаажылалче чалалга» («Приглашение на казнь») деп чогаалынга үндезилеттинген шиини тургускан. Ол шиивис дооскан олчаан көргүспээн бис. Шимчээшкинниг сөс чок шии дээрге дыка солун чүүл-дүр ийин. Ону кылыры берге.
 
Опера, балет амдыызында Тывада болдунмайн турар. Ынчалза-даа уран-чүүл колледжинде ол талазы-биле белеткел эртип турар сургуулдар бар. Бо талаже сайзыраан болза. Черле театрлар көвүдээн болза эки. 
 
- Чоокку үеде кандыг чаа шиилерге ойнаар силер?
 
- Амдыызында чаа шиилерге ойнавас мен. Бо хире улуг шаңнал-мактал меңээ чедер болгаш артар. Чуртталганы бо хүнде чурттап чоруур мен дээш бурганга тейлеп чоруур мен.
 
- Чүдүлгелиг силер бе?
 
- Ийе. Сарыг шажынга бүзүрээр мен. Кижи чуртталгазын үнелээр болза эки. Чүнү берип турар болдур, ону хүлээп алгаш, амырап чурттаар. Хөйнү күзевес. Чогум черле аас-кежиктиг-ле кижи мен! Эш-өөрүмнүң деткимчези күштүг.
 
Наталья Сарыг, Айдыс Даржай, Уран-оол Стал-оол, Аржаана Стал-оол, мен – курузувустан беш кижи театрда ажылдап арткан бис. Джема Николаевна Баторова, Дарима Владимировна Халматова, Евгения Викторовна Герасимова – бо башкыларым, эш-өөрүм, өг-бүлем эвес болза, артист болур күзелим боттанмас турган. Бүгү-ле чүүлдер дээш чонумга тейлээр мен.
 
Алдынай Тюлюш
 
 
 
 

 

Назад к списку

Поделиться в социальных сетях:

Просмотров: 11

Баннеры

ЕПГУ

Мы в Контакте

Опрос

Схема проезда

Счетчик Спутник

Википедия

ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ для размещения информации о государственных (муниципальных) учреждениях

2019 год — Год театра в России

Культура. Гранты России